Αλλάζουν οι κανόνες για το άσυλο: Τι σημαίνει για την Ελλάδα η αναθεώρηση των ασφαλών τρίτων χωρών

Η πρόσφατη απόφαση της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών του Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σηματοδοτεί μια ουσιαστική καμπή στο ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου. Η αναθεώρηση των κριτηρίων χαρακτηρισμού μιας χώρας εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης ως «ασφαλούς τρίτης χώρας» εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο του νέου Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου, το οποίο φιλοδοξεί να εξορθολογίσει τις διαδικασίες, να περιορίσει τις αποκλίσεις μεταξύ των κρατών-μελών και να ενισχύσει τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών.

Πρόκειται για αλλαγές με σαφές θεσμικό αποτύπωμα, οι οποίες αναμένεται να επηρεάσουν άμεσα τις χώρες πρώτης γραμμής, μεταξύ αυτών και την Ελλάδα, όπου διαχρονικά συγκεντρώνεται μεγάλος αριθμός αιτούντων άσυλο.

Ενιαίος ορισμός, λιγότερες αποκλίσεις Ελλάδα

Μέχρι σήμερα, η έννοια της ασφαλούς τρίτης χώρας εφαρμοζόταν με διαφορετικό τρόπο από κράτος σε κράτος, οδηγώντας σε άνιση μεταχείριση των αιτούντων και σε αβεβαιότητα δικαίου. Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να άρει αυτές τις ασυνέπειες, εισάγοντας σαφέστερα και κοινά κριτήρια σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Σύμφωνα με τη νέα ρύθμιση, μια αίτηση ασύλου μπορεί να απορριφθεί λόγω ύπαρξης ασφαλούς τρίτης χώρας μόνο εφόσον πληρούται τουλάχιστον μία από τρεις βασικές προϋποθέσεις:

Ουσιαστική σύνδεση με την τρίτη χώρα

Κεντρικό στοιχείο αποτελεί πλέον η έννοια της «σύνδεσης» του αιτούντος με τη συγκεκριμένη χώρα. Αυτή μπορεί να τεκμηριώνεται μέσω προηγούμενης παραμονής, οικογενειακών δεσμών ή πολιτιστικών, γλωσσικών και θρησκευτικών σχέσεων. Η προσέγγιση αυτή επιχειρεί να περιορίσει αυθαίρετους χαρακτηρισμούς και να ενισχύσει την εξατομικευμένη κρίση.

Διέλευση από χώρα με δυνατότητα παροχής προστασίας

Η απλή διέλευση δεν αρκεί. Η τρίτη χώρα πρέπει να διαθέτει λειτουργικό σύστημα ασύλου και να σέβεται τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, σύμφωνα με τις διεθνείς συμβάσεις.

Εφαρμογή μέσω ευρωπαϊκών ή διεθνών συμφωνιών

Το νέο πλαίσιο προβλέπει τη δυνατότητα ενεργοποίησης της έννοιας της ασφαλούς τρίτης χώρας μέσω συμφωνιών της ΕΕ με τρίτα κράτη, υπό την προϋπόθεση ότι διασφαλίζεται ουσιαστική προστασία των επιστρεφόμενων.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι επίσης το γεγονός ότι η άσκηση προσφυγής κατά απορριπτικής απόφασης δεν θα αναστέλλει αυτομάτως την επιστροφή, γεγονός που επιταχύνει τις διαδικασίες αλλά αυξάνει και τις απαιτήσεις θεσμικών εγγυήσεων.

Οι ειδικές επιπτώσεις για την Ελλάδα

Η Ελλάδα εφαρμόζει ήδη, σε εθνικό επίπεδο, την έννοια της ασφαλούς τρίτης χώρας, με κύρια αναφορά την Τουρκία και ορισμένες χώρες των Βαλκανίων. Ωστόσο, η ουσιαστική αναστολή της Κοινή Δήλωση ΕΕ–Τουρκίας και η περιορισμένη συνεργασία στο σκέλος των επιστροφών έχουν καταστήσει την εφαρμογή του πλαισίου αυτού προβληματική.

Με τις νέες ρυθμίσεις, ο χαρακτηρισμός ασφαλών τρίτων χωρών αποκτά ευρωπαϊκή διάσταση, περιορίζοντας το βάρος που μέχρι σήμερα έφερε σχεδόν αποκλειστικά η ελληνική διοίκηση. Παράλληλα, όμως, αυξάνονται οι απαιτήσεις τεκμηρίωσης, καθώς η απόδειξη της «σύνδεσης» του αιτούντος με την τρίτη χώρα θα εξετάζεται με μεγαλύτερη αυστηρότητα.

Για τις δομές των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου, οι αλλαγές ενδέχεται να οδηγήσουν σε ταχύτερη διεκπεραίωση των αιτήσεων και, δυνητικά, σε αποσυμφόρηση. Ταυτόχρονα, όμως, μπορεί να συνεπάγονται αυξημένο αριθμό επιστροφών, υπό την προϋπόθεση ότι θα υπάρχουν λειτουργικές και αξιόπιστες συμφωνίες με τρίτες χώρες.

Νομικές εγγυήσεις και ευρωπαϊκός έλεγχος

Παρά την αυστηροποίηση των διαδικασιών, ο ρόλος των ευρωπαϊκών δικαστηρίων παραμένει καθοριστικός. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εξακολουθούν να αποτελούν κρίσιμους μηχανισμούς ελέγχου, ιδίως σε περιπτώσεις όπου τίθεται ζήτημα παραβίασης της αρχής της μη επαναπροώθησης.

Για την Ελλάδα, αυτό σημαίνει ότι η επιτάχυνση των διαδικασιών θα πρέπει να συνοδεύεται από αυστηρή τήρηση της εξατομικευμένης αξιολόγησης, ώστε να αποφεύγονται μαζικές ακυρώσεις αποφάσεων που επιβαρύνουν διοικητικά και πολιτικά τη χώρα.

Επιχειρησιακή διάσταση και ευρωπαϊκή εμπλοκή

Η εφαρμογή του νέου πλαισίου αναμένεται να ενισχύσει και τον ρόλο της Frontex, τόσο στη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων όσο και στις επιστροφές. Η αυξημένη ευρωπαϊκή παρουσία δημιουργεί μια κατανομή ευθύνης, προσφέροντας πολιτική κάλυψη στα κράτη πρώτης γραμμής, αλλά ταυτόχρονα ενισχύει τον έλεγχο και τη λογοδοσία των εφαρμοζόμενων πρακτικών.

Πολιτική ανάλυση: Ένας δύσκολος αλλά αναγκαίος συμβιβασμός

Η αναθεώρηση των κανόνων για τις ασφαλείς τρίτες χώρες αποτυπώνει τον συνεχιζόμενο συμβιβασμό εντός της ΕΕ μεταξύ αυστηρότερης διαχείρισης και σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Οι χώρες του Βορρά επιδιώκουν ταχύτερες διαδικασίες και περισσότερες επιστροφές, ενώ οι χώρες του Νότου ζητούν μεγαλύτερη αλληλεγγύη και επιμερισμό των βαρών.

Για την Ελλάδα, το νέο πλαίσιο δημιουργεί ένα πιο σαφές και θεσμικά θωρακισμένο περιβάλλον, χωρίς όμως να αίρει όλες τις προκλήσεις. Η επιτυχία του θα εξαρτηθεί από τρεις κρίσιμους παράγοντες: την ύπαρξη πραγματικών συμφωνιών επιστροφής, την επάρκεια της διοικητικής οργάνωσης και τη διαρκή συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο.

Εν τέλει, οι αλλαγές αυτές δεν συνιστούν πανάκεια. Αποτελούν, ωστόσο, μια προσπάθεια μετάβασης από τη διαχείριση κρίσεων σε ένα πιο προβλέψιμο και ελεγχόμενο σύστημα ασύλου. Το αν αυτό το σύστημα θα αποδειχθεί λειτουργικό και δίκαιο, θα κριθεί στην πράξη – και κυρίως στις χώρες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του ευρωπαϊκού χάρτη ασύλου.