Στο επίκεντρο ξανά η «Κοιλάδα του Ομήρου» στον Μπουρνόβα – Τούρκοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η περιοχή συνδέεται με τον δημιουργό της «Οδύσσειας», επικαλούμενοι αρχαίες αναφορές, τοπικές παραδόσεις και ένα ανάγλυφο του 3ου αιώνα π.Χ. – Καμία επιστημονική απόδειξη, όμως, δεν επιβεβαιώνει ότι ο Όμηρος έγραψε εκεί τα έπη του
Μια παλιά παράδοση της περιοχής της Σμύρνης επανέρχεται δυναμικά στο προσκήνιο, καθώς η παγκόσμια προβολή της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν αναζωπυρώνει το ενδιαφέρον για τον Όμηρο και τους τόπους που συνδέονται με τη ζωή και το έργο του.
Στους λόφους του Μπουρνόβα, στα περίχωρα της σημερινής Σμύρνης, βρίσκεται ένα σπήλαιο που οι κάτοικοι της περιοχής αποκαλούν εδώ και γενιές «Κοιλάδα του Ομήρου». Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, εκεί ο αρχαίος ποιητής συνέθεσε τα περίφημα έπη του.
Το ζήτημα επανήλθε στην επικαιρότητα μέσα από έρευνα του Γαλλικού Πρακτορείου, με Τούρκους ερευνητές και αρχαιολόγους να παρουσιάζουν τα επιχειρήματά τους υπέρ της σύνδεσης του συγκεκριμένου σπηλαίου με τον Όμηρο.
Ωστόσο, υπάρχει μια κρίσιμη λεπτομέρεια: δεν έχει αποδειχθεί ότι πρόκειται πράγματι για τη σπηλιά όπου ο Όμηρος έγραψε την «Οδύσσεια».
Η ίδια η ιστορία του Ομήρου παραμένει γεμάτη κενά, αβεβαιότητες και αντικρουόμενες παραδόσεις.
Η «Κοιλάδα του Ομήρου» στον Μπουρνόβα
Η σπηλιά βρίσκεται σε μια πλαγιά κοντά στη Σμύρνη, σε μια περιοχή με ελαιόδεντρα και θέα προς το τοπίο της δυτικής Μικράς Ασίας.
Οι κάτοικοι της περιοχής υποστηρίζουν εδώ και πολλές γενιές ότι ο χώρος συνδέεται με τον Όμηρο. Η παράδοση μάλιστα ήταν αρκετά ισχυρή ώστε ταξιδιώτες να επισκέπτονται το σημείο προκειμένου να δουν το σπήλαιο που θεωρούσαν τόπο σύνθεσης των ομηρικών ποιημάτων.
Η περιοχή βρίσκεται στον Μπουρνόβα, ο οποίος σήμερα αποτελεί προάστιο της Σμύρνης.
Η σύνδεση της ευρύτερης περιοχής με τον Όμηρο δεν αποτελεί σύγχρονη επινόηση. Η αρχαία Σμύρνη ήταν μία από τις σημαντικές πόλεις της Ιωνίας και εδώ και αιώνες αποτελεί έναν από τους τόπους που διεκδικούν σύνδεση με τον ποιητή.
Το ίδιο ισχύει και για τη Χίο, η οποία έχει τη δική της μακρά παράδοση σχετικά με την καταγωγή και τη ζωή του Ομήρου.
Ο Παυσανίας και η αρχαία αναφορά στη σπηλιά
Ένα από τα σημαντικότερα επιχειρήματα που επικαλούνται όσοι συνδέουν τον Όμηρο με τη Σμύρνη προέρχεται από τον Παυσανία.
Ο Έλληνας περιηγητής και γεωγράφος του 2ου αιώνα μ.Χ. αναφέρεται σε σπήλαιο που βρισκόταν στις πηγές του ποταμού Μέλητα και το οποίο, σύμφωνα με την παράδοση που κατέγραψε, συνδεόταν με τη σύνθεση των ποιημάτων του Ομήρου.
Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή δείχνει ότι η σύνδεση της περιοχής της Σμύρνης με τον Όμηρο δεν δημιουργήθηκε στη σύγχρονη εποχή.
Από την άλλη πλευρά, ο Παυσανίας δεν αποτελεί απόδειξη ότι το σημερινό σπήλαιο του Μπουρνόβα είναι πράγματι το συγκεκριμένο σπήλαιο.
Η γεωγραφία της αρχαίας περιοχής, η πορεία του ποταμού Μέλητα και η ακριβής ταυτοποίηση των σημείων που περιγράφονται στις αρχαίες πηγές αποτελούν αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών.
Τι υποστηρίζουν οι Τούρκοι ερευνητές
Ο Τούρκος ερευνητής Αλτάν Αλτίν, ο οποίος έχει ασχοληθεί με το θέμα και έχει γράψει σχετικό βιβλίο, υποστηρίζει ότι η παράδοση της περιοχής είναι ιδιαίτερα ισχυρή.
Όπως αναφέρει, οι κάτοικοι αποκαλούσαν διαχρονικά την περιοχή «Κοιλάδα του Ομήρου» και το σπήλαιο αποτελούσε σημείο ενδιαφέροντος για επισκέπτες που ήθελαν να δουν τον υποτιθέμενο τόπο όπου ο ποιητής συνέθεσε τα έργα του.
Ο ίδιος εμφανίζεται ιδιαίτερα βέβαιος για τη σύνδεση του Ομήρου με την περιοχή.
Σε δηλώσεις του στο AFP υποστηρίζει ότι, κατά την άποψή του, ο Όμηρος προερχόταν από τον Μπουρνόβα και, σε κάθε περίπτωση, από την Ιωνία, την ιστορική περιοχή που περιλάμβανε μεταξύ άλλων τη Σμύρνη και τη Χίο.
Η θέση αυτή, ωστόσο, αποτελεί ερμηνεία και όχι αποδεδειγμένο ιστορικό γεγονός.
Το ανάγλυφο του 3ου αιώνα π.Χ.
Ένα ακόμη στοιχείο που επικαλούνται οι υποστηρικτές της θεωρίας είναι ένα αρχαίο ανάγλυφο του 3ου αιώνα π.Χ., το οποίο συνδέεται με την παράδοση του Ομήρου.
Σύμφωνα με τον ερευνητή, η απεικόνιση παρουσιάζει ομοιότητες με τη μορφολογία της σπηλιάς στον Μπουρνόβα και μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι ο συγκεκριμένος χώρος ήταν ήδη συνδεδεμένος με τον Όμηρο κατά την αρχαιότητα.
Ακόμη όμως και αυτή η ερμηνεία δεν αρκεί για να αποδειχθεί ότι ο Όμηρος έγραψε εκεί την «Οδύσσεια».
Η ύπαρξη μιας αρχαίας παράδοσης γύρω από έναν συγκεκριμένο τόπο είναι διαφορετική από την αρχαιολογική απόδειξη ότι το συγκεκριμένο πρόσωπο έζησε ή εργάστηκε εκεί.
Η σπηλιά και τα ίχνη των επισκεπτών
Η πρόσβαση στο σπήλαιο δεν είναι ιδιαίτερα εύκολη, καθώς το εσωτερικό του είναι γεμάτο βράχους.
Στους τοίχους έχουν καταγραφεί ελληνικές επιγραφές και χαράγματα από επισκέπτες. Ωστόσο, δεν είναι σαφές πόσο παλιά είναι τα περισσότερα από αυτά και επομένως δεν μπορούν από μόνα τους να αποτελέσουν απόδειξη για την αρχαιότητα της παράδοσης.
Το στοιχείο αυτό προσθέτει, πάντως, ένα ακόμη κεφάλαιο στη μακρά ιστορία του χώρου ως τόπου προσκυνήματος για όσους ενδιαφέρονται για τον Όμηρο.
Πού έγραψε πραγματικά ο Όμηρος την «Οδύσσεια»;
Εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο ερωτηματικό.
Η πραγματικότητα είναι ότι δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ούτε πού γεννήθηκε ούτε πού έζησε ούτε πού συνέθεσε τα έργα του ο Όμηρος.
Ακόμη και η ιστορική ύπαρξη του ποιητή και οι λεπτομέρειες της ζωής του αποτελούν αντικείμενο συζήτησης εδώ και αιώνες.
Για τον Όμηρο έχουν δημιουργηθεί πολλές παραδόσεις. Η Σμύρνη, η Χίος και άλλες περιοχές του ελληνικού κόσμου έχουν συνδεθεί με το όνομά του.
Η περίπτωση της σπηλιάς του Μπουρνόβα εντάσσεται ακριβώς σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο: μια αρχαία παράδοση, η οποία επιβίωσε μέσα στους αιώνες, χωρίς όμως να συνοδεύεται από αδιαμφισβήτητη αρχαιολογική απόδειξη.
Γιατί η υπόθεση επανέρχεται τώρα;
Η χρονική συγκυρία δεν είναι τυχαία.
Η νέα κινηματογραφική παραγωγή του Κρίστοφερ Νόλαν με τίτλο «The Odyssey» έχει προκαλέσει τεράστιο διεθνές ενδιαφέρον για το ομηρικό έπος και τους τόπους που συνδέονται με την ιστορία του Οδυσσέα.
Η κινηματογραφική παραγωγή έχει αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον για την αρχαία Ελλάδα και τον κόσμο των ομηρικών επών, με την Ελλάδα να βρίσκεται στο επίκεντρο της διεθνούς προβολής.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία επιχειρεί να αναδείξει τη δική της γεωγραφική και ιστορική σύνδεση με τον Όμηρο.
Η Σμύρνη, άλλωστε, βρίσκεται σε μια περιοχή που στην αρχαιότητα αποτελούσε τμήμα της Ιωνίας και είχε έντονη ελληνική παρουσία και πολιτιστική δραστηριότητα.
«Ο Όμηρος είναι Έλληνας – είναι Ανατολίτης»
Η συζήτηση αποκτά και μια ευρύτερη διάσταση γύρω από την καταγωγή του ποιητή.
Τούρκοι ερευνητές και ιστορικοί επιχειρούν να υπογραμμίσουν ότι ο Όμηρος συνδέεται με τη γεωγραφία της δυτικής Μικράς Ασίας και, συνεπώς, με την αρχαία Ιωνία.
Η επιχειρηματολογία αυτή δεν αμφισβητεί απαραίτητα την ελληνικότητα του Ομήρου. Αντίθετα, όπως αναφέρεται στο σχετικό ρεπορτάζ, διατυπώνεται ακόμη και η άποψη ότι ο Όμηρος ήταν Έλληνας αλλά προερχόταν από την Ανατολία, δηλαδή από τον ελληνικό κόσμο της Ιωνίας.
Και αυτό είναι ένα σημαντικό ιστορικό σημείο: η αρχαία Ιωνία ήταν ελληνικός πολιτιστικός χώρος, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι γεωγραφικά αντιστοιχεί σήμερα σε τμήμα της Τουρκίας.
Η ελληνική Χίος στη μεγάλη συζήτηση
Η Σμύρνη δεν είναι η μοναδική περιοχή που συνδέεται με τον Όμηρο.
Ιδιαίτερα ισχυρή είναι η παράδοση της Χίου, η οποία εδώ και αιώνες διεκδικεί τη δική της σχέση με τον ποιητή.
Αυτό δείχνει και τη δυσκολία του εγχειρήματος να προσδιοριστεί ένας μοναδικός «τόπος του Ομήρου».
Σε έναν κόσμο όπου η ιστορική μνήμη διαμορφωνόταν σε μεγάλο βαθμό μέσω προφορικών παραδόσεων, διαφορετικές πόλεις και περιοχές μπορούσαν να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν τη δική τους σύνδεση με έναν τόσο σημαντικό ποιητή.
Από τον μύθο στον τουρισμό
Η νέα δημοσιότητα έχει και μια πρακτική διάσταση.
Οι τοπικές αρχές ενδιαφέρονται πλέον να αξιοποιήσουν τη σύνδεση της περιοχής με τον Όμηρο ως τουριστικό κεφάλαιο. Σύμφωνα με σχετικά δημοσιεύματα, εξετάζεται ακόμη και η αναβάθμιση της σπηλιάς και η ευκολότερη πρόσβαση του κοινού σε αυτήν.
Η λογική είναι απλή: ένας τόπος που συνδέεται —έστω και μέσα από μια παράδοση— με τον δημιουργό της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας» μπορεί να αποκτήσει τεράστια διεθνή τουριστική αξία.
Και η συγκυρία με την ταινία του Νόλαν προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία.
Η κρίσιμη διαφορά: παράδοση δεν σημαίνει απόδειξη
Η πιο σημαντική δημοσιογραφική διευκρίνιση, ωστόσο, είναι αυτή:
Δεν έχει αποδειχθεί ότι οι Τούρκοι «βρήκαν» τη σπηλιά όπου ο Όμηρος έγραψε την «Οδύσσεια».
Αυτό που έχει αναδειχθεί είναι ένα σπήλαιο στον Μπουρνόβα, το οποίο εδώ και πολλές γενιές συνδέεται από την τοπική παράδοση με τον Όμηρο.
Υπάρχουν αρχαίες αναφορές που συνδέουν την περιοχή της Σμύρνης με σπήλαιο όπου, σύμφωνα με την παράδοση της εποχής, ο ποιητής συνέθεσε τα έργα του.
Υπάρχουν επίσης ιστορικά και αρχαιολογικά στοιχεία που επιβεβαιώνουν ότι η περιοχή είχε ισχυρή σχέση με τον ελληνικό πολιτισμό της Ιωνίας.
Δεν υπάρχει όμως μέχρι σήμερα αποδεικτικό στοιχείο που να επιτρέπει στους ιστορικούς να πουν με βεβαιότητα: «Αυτό είναι το σπήλαιο όπου ο Όμηρος έγραψε την Οδύσσεια».
Μια ιστορία που αναζωπυρώνεται
Το σπήλαιο του Μπουρνόβα βρίσκεται έτσι ξανά στο επίκεντρο μιας πολύ παλαιότερης συζήτησης.
Από τη μία πλευρά υπάρχει η αρχαία παράδοση που συνδέει τη Σμύρνη και τον ποταμό Μέλητα με τον Όμηρο. Από την άλλη, υπάρχει η σύγχρονη προσπάθεια να μετατραπεί αυτή η παράδοση σε τουριστικό και πολιτιστικό κεφάλαιο.
Και στη μέση βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της παγκόσμιας λογοτεχνίας, του οποίου η πραγματική ζωή εξακολουθεί να καλύπτεται από μυστήριο.
Η νέα «Οδύσσεια» του Νόλαν φαίνεται πως άνοιξε ξανά αυτή τη συζήτηση.
Η Τουρκία προβάλλει τη Σμύρνη και τον Μπουρνόβα ως έναν από τους τόπους που συνδέονται με τον Όμηρο. Η Ελλάδα και ειδικότερα η Χίος διατηρούν τις δικές τους μακραίωνες παραδόσεις. Και η επιστημονική έρευνα εξακολουθεί να κρατά την πιο προσεκτική θέση:
ο Όμηρος ανήκει αναμφίβολα στον ελληνικό πολιτισμό, αλλά ο ακριβής τόπος όπου έζησε και συνέθεσε τα έπη του παραμένει άγνωστος.
Η «σπηλιά του Ομήρου» στη Σμύρνη, επομένως, είναι σήμερα περισσότερο ένα συναρπαστικό κομμάτι της ιστορικής μνήμης και της τοπικής παράδοσης παρά μια αρχαιολογικά αποδεδειγμένη τοποθεσία.
Και ίσως ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα να είναι που διατηρεί ζωντανό, μετά από τόσους αιώνες, το μυστήριο γύρω από τον ποιητή που δημιούργησε την «Οδύσσεια».
Γιώργος Παπανικολάου: Εκ βάθρων ανακατασκευή του Δημοτικού Κολυμβητηρίου Γλυφάδας: Το πρώτο ριζικό «λίφτινγκ» από τη δεκαετία του 1970
Σε πλήρη εξέλιξη βρίσκεται η εκ βάθρων ανακατασκευή του Δημοτικού Κολυμβητηρίου Γλυφάδας, ένα από τα σημαντικότερα έργα αθλητικής υποδομής που έχει δρομολογήσει η δημοτική αρχή, όπως ανακοίνωσε ο Δήμαρχος Γλυφάδας, Γιώργος Παπανικολάου. Οι εργασίες ξεκίνησαν εν μέσω καλοκαιριού, ακριβώς για…
Η απάντηση Γεωργιάδη σε δημοσκόπηση για τη φτώχεια στην Ελλάδα: Είμαστε στις 30 πλουσιότερες χώρες
Αναδημοσιεύοντας δημοσκόπηση η οποία επιχειρεί να δώσει απάντηση στο ερώτημα «Πόσο φτωχοί είναι οι Έλληνες», ο Άδωνις Γεωργιάδης σημειώνει πως όλες οι χώρες έχουν προβλήματα και αναρωτιέται «αλλά όλοι δεν…
Τα φιλιά της Βίκυς Καγιά και οι αγκαλιές με τον Ηλία Κρασσά σε παραλία της Μυκόνου, δείτε φωτογραφίες
Σε πολύ τρυφερές στιγμές με τον Ηλία Κρασσά εθεάθη η Βίκυ Καγιά σε παραλία της Μυκόνου, ανταλλάσσοντας φιλιά στο στόμα και αγκαλιές με τον σύζυγό της. Η 48χρονη, που επισκέπτεται συχνά το νησί είτε…
Αλβανία: 11 συλλήψεις για τη δολοφονία του 20χρονου Πορτογάλου τουρίστα: Ο καβγάς στο beach bar που κατέληξε σε φονική συμπλοκή
Σοκ στο Κσαμίλ! Ο 20χρονος Λουίς Μιγκέλ Βαρέλα Μέντες έπεσε νεκρός μετά από άγρια συμπλοκή: Συνελήφθη ο 29χρονος που θεωρείται βασικός ύποπτος, ενώ κρυβόταν στο πορτμπαγκάζ αυτοκινήτου: 11 άτομα στα…
Ισραήλ – Τουρκία: Συναγερμός στη Συρία μετά τα πλήγματα στην Αμπού Ντούχουρ: Η Άγκυρα διαψεύδει σχέδιο ανάπτυξης στρατευμάτων, ανησυχούν οι ΗΠΑ
Νέα εστία έντασης στη Συρία, με φόντο την αυξανόμενη τουρκική παρουσία και τις ισραηλινές επιθέσεις: Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να δημιουργήσει μηχανισμό αποτροπής μιας επικίνδυνης στρατιωτικής σύγκρουσης Νέα επικίνδυνη διάσταση παίρνει…
