Ο κόσμος σε τροχιά γενικευμένης σύγκρουσης: Έχει ήδη αρχίσει ο Γ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος;

Οι πόλεμοι που κάποτε έμοιαζαν ανεξάρτητοι αρχίζουν να συνδέονται μεταξύ τους: Από την Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή μέχρι την Ταϊβάν, οι μεγάλες δυνάμεις εξοπλίζονται, δημιουργούν νέους άξονες και προετοιμάζονται για έναν κόσμο πολλών ταυτόχρονων μετώπων

Υπάρχουν πόλεμοι που ξεκινούν με μια συγκεκριμένη ημερομηνία και υπάρχουν πόλεμοι που, όταν τελικά οι ιστορικοί επιχειρούν να τους καταγράψουν, αποδεικνύεται ότι είχαν αρχίσει πολύ πριν κανείς το αντιληφθεί.

Η 1η Σεπτεμβρίου 1939 θεωρείται επισήμως η ημέρα έναρξης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η εισβολή της ναζιστικής Γερμανίας στην Πολωνία και η άμεση αντίδραση της Βρετανίας και της Γαλλίας αποτέλεσαν το σημείο από το οποίο η παγκόσμια ιστορία άλλαξε οριστικά.

Όμως η Ευρώπη και ο κόσμος δεν βρέθηκαν ξαφνικά στον πόλεμο εκείνο το πρωινό.

Είχαν προηγηθεί χρόνια εντάσεων, επεκτατισμού, τοπικών συγκρούσεων και αποτυχημένων προσπαθειών κατευνασμού. Η ιαπωνική επέκταση στην Ασία, η εισβολή της Ιταλίας στην Αιθιοπία, ο Ισπανικός Εμφύλιος και η σταδιακή επέκταση της ναζιστικής Γερμανίας αποτελούσαν κομμάτια μιας μεγαλύτερης εικόνας που τότε λίγοι μπορούσαν να δουν ως ενιαία.

Κάθε κρίση αντιμετωπιζόταν ξεχωριστά.

Μέχρι τη στιγμή που όλες άρχισαν να ενώνονται.

Σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, το ερώτημα επιστρέφει με διαφορετικούς πρωταγωνιστές, νέα όπλα και πολύ πιο σύνθετες μορφές αντιπαράθεσης:

Μήπως ο κόσμος βρίσκεται ήδη στα πρώτα στάδια μιας παγκόσμιας σύγκρουσης χωρίς να έχει ακόμη υπάρξει η επίσημη στιγμή που θα την ονομάσουμε «Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο»;

Από την Ουκρανία στη Μέση Ανατολή: Οι πόλεμοι παύουν να είναι τοπικοί

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 αποτέλεσε το μεγαλύτερο συμβατικό πόλεμο στην Ευρώπη μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στις πρώτες ημέρες της σύγκρουσης, πολλοί πίστευαν ότι η ουκρανική αντίσταση θα κατέρρεε γρήγορα. Η Ρωσία διέθετε μεγαλύτερο στρατό, περισσότερα άρματα μάχης, μεγαλύτερη αεροπορία και τεράστιο απόθεμα πυρομαχικών.

Το Κίεβο, ωστόσο, δεν έπεσε.

Η ουκρανική κυβέρνηση παρέμεινε στη χώρα, ο στρατός δεν διαλύθηκε και ο πόλεμος μετατράπηκε σταδιακά σε μια μακρά σύγκρουση φθοράς.

Αυτό όμως που ξεκίνησε ως πόλεμος ανάμεσα σε δύο χώρες εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο.

Η Ουκρανία έγινε ένα πραγματικό πεδίο δοκιμής για τον πόλεμο του 21ου αιώνα.

Drones χαμηλού κόστους καταστρέφουν πανάκριβα άρματα και στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Η τεχνητή νοημοσύνη αξιοποιείται για την ανάλυση δεδομένων και την αναγνώριση στόχων. Ο ηλεκτρονικός πόλεμος επιχειρεί να «τυφλώσει» εχθρικά συστήματα, ενώ επιθέσεις πραγματοποιούνται σε βάθος εκατοντάδων ή και χιλιάδων χιλιομέτρων.

Η παλιά εικόνα του πολέμου αλλάζει.

Και το πιο σημαντικό είναι ότι η σύγκρουση δεν παραμένει πλέον απομονωμένη.

Η Ρωσία βρίσκεται αντιμέτωπη με τη Δύση σε ένα ευρύτερο επίπεδο οικονομικής, στρατιωτικής και γεωπολιτικής αντιπαράθεσης. Οι σχέσεις της με τη Βόρεια Κορέα και το Ιράν έχουν ενισχυθεί, ενώ η Κίνα αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη διατήρηση της ρωσικής βιομηχανικής και τεχνολογικής ισχύος.

Την ίδια στιγμή, η Μέση Ανατολή έχει μετατραπεί σε ένα δεύτερο τεράστιο πεδίο έντασης.

Η σύγκρουση Ισραήλ–Χαμάς δεν παρέμεινε περιορισμένη στη Γάζα. Η ένταση επεκτάθηκε στον Λίβανο, στην Ερυθρά Θάλασσα, στις σχέσεις Ισραήλ και Ιράν και στις στρατιωτικές επιχειρήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους στην περιοχή.

Έτσι, δύο διαφορετικοί πόλεμοι αρχίζουν να επηρεάζουν ο ένας τον άλλον.

Τα αποθέματα πυραύλων, η παραγωγή όπλων, οι δυνατότητες αεράμυνας και οι στρατιωτικοί πόροι είναι περιορισμένοι.

Ένας πύραυλος αναχαίτισης που χρησιμοποιείται στη Μέση Ανατολή είναι ένας πύραυλος που δεν βρίσκεται διαθέσιμος για κάποιο άλλο μέτωπο.

Ένας πόλεμος αρχίζει να επηρεάζει τις δυνατότητες διεξαγωγής ενός άλλου.

Και αυτή είναι ίσως η πιο ανησυχητική αλλαγή της εποχής.

Ένας νέος άξονας στρατιωτικής συνεργασίας

Η διεθνής αντιπαράθεση δεν περιορίζεται πλέον στις παραδοσιακές συμμαχίες.

Ρωσία, Κίνα, Ιράν και Βόρεια Κορέα δεν αποτελούν ένα ενιαίο στρατιωτικό μπλοκ με τη δομή και τους μηχανισμούς του ΝΑΤΟ. Παρ’ όλα αυτά, η μεταξύ τους συνεργασία έχει αποκτήσει ολοένα και πιο πρακτικό χαρακτήρα.

Η Βόρεια Κορέα έχει εξελιχθεί σε σημαντικό παράγοντα υποστήριξης της ρωσικής πολεμικής προσπάθειας, προσφέροντας μεγάλες ποσότητες πυρομαχικών και άλλες μορφές στρατιωτικής συνδρομής.

Το Ιράν έχει συνδεθεί με τη Ρωσία κυρίως μέσω της τεχνολογίας των μη επανδρωμένων συστημάτων και της στρατιωτικής συνεργασίας.

Η Κίνα, από την πλευρά της, αποτελεί μια τεράστια βιομηχανική και τεχνολογική δύναμη, ικανή να προσφέρει εξαρτήματα και τεχνολογίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν τόσο σε πολιτικές όσο και σε στρατιωτικές εφαρμογές.

Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία ενός δικτύου αλληλεξάρτησης.

Άλλος διαθέτει πυρομαχικά.

Άλλος drones.

Άλλος βιομηχανική παραγωγή και ηλεκτρονικά συστήματα.

Άλλος στρατιωτική τεχνογνωσία, πρώτες ύλες ή πληροφορίες.

Αυτό το δίκτυο δεν χρειάζεται απαραίτητα να μετατραπεί σε μια επίσημη στρατιωτική συμμαχία για να λειτουργήσει.

Αρκεί να δημιουργεί τη δυνατότητα υποστήριξης διαφορετικών πολέμων ταυτόχρονα.

Και το πραγματικό ερώτημα είναι τι θα συμβεί εάν, πέρα από την Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή, ανοίξει ένα ακόμη μεγάλο μέτωπο στην Ασία.

Η Ταϊβάν και ο φόβος ενός πολέμου στον Ειρηνικό

Η Ταϊβάν παραμένει ένα από τα πιο επικίνδυνα σημεία του παγκόσμιου γεωπολιτικού χάρτη.

Μια σοβαρή στρατιωτική κρίση ανάμεσα στην Κίνα και την Ταϊβάν θα έφερνε σχεδόν αναπόφευκτα τις Ηνωμένες Πολιτείες στο επίκεντρο της σύγκρουσης.

Και τότε ο κόσμος θα μπορούσε να βρεθεί μπροστά σε ένα πρωτοφανές στρατηγικό πρόβλημα:

Πώς μπορεί μια χώρα να στηρίζει ταυτόχρονα μια μεγάλη πολεμική προσπάθεια στην Ευρώπη, να διατηρεί στρατιωτική παρουσία στη Μέση Ανατολή και να προετοιμάζεται για πιθανή μεγάλης κλίμακας σύγκρουση στον Ειρηνικό;

Σε αυτό το σενάριο, η Ρωσία δεν θα χρειαζόταν απαραίτητα να στείλει στρατεύματα στην Ασία.

Θα μπορούσε να συμβάλει με άλλους τρόπους: μέσω πληροφοριών, πρώτων υλών, στρατιωτικής τεχνογνωσίας ή τεχνολογικής συνεργασίας.

Το ίδιο θα μπορούσαν να κάνουν και άλλες χώρες.

Ένας παγκόσμιος πόλεμος του 21ου αιώνα δεν θα έμοιαζε απαραίτητα με εκείνον του 1940.

Δεν θα υπήρχαν υποχρεωτικά εκατομμύρια στρατιώτες που θα περνούσαν ταυτόχρονα τα σύνορα δεκάδων χωρών.

Θα μπορούσε να είναι ένας πόλεμος πολλών επιπέδων:

στρατιωτικός,

οικονομικός,

κυβερνοπολεμικός,

τεχνολογικός,

ενεργειακός,

διαστημικός,

αλλά και πληροφοριακός.

Η αδυναμία της Δύσης: Το πρόβλημα της ενότητας

Το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της Δύσης δεν υπήρξε ποτέ μόνο η στρατιωτική ισχύς.

Ήταν το δίκτυο των συμμαχιών της.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν συμμάχους στην Ευρώπη, στην Ασία, στον Ειρηνικό και στη Μέση Ανατολή.

Όμως αυτή η τεράστια δομή βασίζεται σε κάτι που δεν μπορεί να μετρηθεί εύκολα σε αριθμούς:

Την εμπιστοσύνη.

Οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι για δεκαετίες στηρίχθηκαν σε μεγάλο βαθμό στην αμερικανική στρατιωτική ισχύ.

Από την άλλη πλευρά, η Ουάσιγκτον πιέζει διαχρονικά τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να αυξήσουν τις αμυντικές τους δαπάνες και να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος του βάρους για την ασφάλεια της ηπείρου.

Η συζήτηση αυτή έχει πλέον αποκτήσει νέα ένταση.

Όταν όμως οι σχέσεις ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και στους συμμάχους τους επηρεάζονται από εμπορικές συγκρούσεις, πολιτικές διαφωνίες ή αμφιβολίες για το μέλλον των εγγυήσεων ασφαλείας, το πρόβλημα γίνεται βαθύτερο.

Μια στρατιωτική συμμαχία μπορεί να διαθέτει χιλιάδες αεροσκάφη και εκατοντάδες πλοία.

Αν όμως τα μέλη της δεν είναι βέβαια ότι θα σταθούν το ένα δίπλα στο άλλο σε μια πραγματική κρίση, τότε η συνολική της ισχύς αρχίζει να μειώνεται.

Η στρατηγική αβεβαιότητα είναι από μόνη της ένα όπλο.

Οι πόλεμοι αδειάζουν τα οπλοστάσια

Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκάλυψε ένα πρόβλημα που πολλές δυτικές χώρες είχαν υποτιμήσει.

Οι σύγχρονες οικονομίες είναι εξαιρετικά ισχυρές, αλλά η στρατιωτική παραγωγή δεν μπορεί να αυξηθεί απεριόριστα μέσα σε λίγους μήνες.

Η παραγωγή πυραύλων, βλημάτων πυροβολικού, αντιαεροπορικών συστημάτων και πολεμικών πλοίων απαιτεί χρόνια σχεδιασμού, εξειδικευμένο προσωπικό και τεράστιες βιομηχανικές εγκαταστάσεις.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να διαθέτουν τον ισχυρότερο στρατό στον κόσμο.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι αποθήκες όπλων τους είναι ανεξάντλητες.

Ένας πόλεμος υψηλής έντασης μπορεί να καταναλώσει μέσα σε λίγους μήνες ποσότητες πυρομαχικών που χρειάζονται χρόνια για να παραχθούν.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο όταν οι συγκρούσεις είναι περισσότερες από μία.

Η Ουκρανία χρειάζεται τεράστιες ποσότητες πυρομαχικών.

Η Μέση Ανατολή απαιτεί συστήματα αεράμυνας και πυραύλους αναχαίτισης.

Η πιθανότητα μιας κρίσης στον Ειρηνικό θα απαιτούσε τεράστια ναυτική και αεροπορική ισχύ.

Σε έναν πόλεμο πολλών μετώπων, οι αριθμοί αποκτούν τεράστια σημασία.

Τα φθηνά drones απέναντι στα πανάκριβα όπλα

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που έφερε ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι η ανατροπή της παραδοσιακής σχέσης ανάμεσα στο κόστος και την αποτελεσματικότητα.

Ένα άρμα μάχης αξίας εκατομμυρίων μπορεί να απειληθεί από ένα drone που κοστίζει ένα μικρό κλάσμα της αξίας του.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα παραδοσιακά όπλα θα εξαφανιστούν.

Σημαίνει όμως ότι ο στρατός του μέλλοντος θα πρέπει να συνδυάζει μαζική παραγωγή φθηνών μη επανδρωμένων συστημάτων με ακριβά και εξαιρετικά εξελιγμένα όπλα.

Η τεχνολογία αλλάζει γρηγορότερα από τα στρατιωτικά δόγματα.

Και πολλές χώρες βρίσκονται σήμερα στη διαδικασία προσαρμογής σε έναν πόλεμο που διαφέρει ριζικά από εκείνον για τον οποίο είχαν σχεδιαστεί τα περισσότερα οπλικά τους συστήματα.

Και αν η επόμενη μεγάλη κρίση είναι οικονομική;

Η στρατιωτική σύγκρουση δεν είναι ο μόνος κίνδυνος.

Η παγκόσμια οικονομία αποτελεί έναν ακόμη παράγοντα που μπορεί να επιταχύνει τις γεωπολιτικές εξελίξεις.

Μια σοβαρή οικονομική κρίση στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ευρώπη ή στην Ασία θα μπορούσε να αλλάξει δραματικά τις πολιτικές προτεραιότητες των δημοκρατιών.

Σε περιόδους οικονομικής πίεσης, οι κοινωνίες συχνά γίνονται περισσότερο εσωστρεφείς.

Οι πολίτες ζητούν μικρότερη εμπλοκή σε ξένες συγκρούσεις.

Οι κυβερνήσεις διστάζουν να αναλάβουν το οικονομικό και πολιτικό κόστος στρατιωτικών επιχειρήσεων.

Και τότε δημιουργείται ένα επικίνδυνο κενό.

Ένα αυταρχικό κράτος μπορεί να θεωρήσει ότι μια περίοδος οικονομικής ή πολιτικής αδυναμίας των αντιπάλων του αποτελεί ευκαιρία για να κινηθεί.

Αυτός είναι ένας από τους μεγαλύτερους φόβους των στρατηγικών αναλυτών:

Όχι ότι κάποιος σχεδιάζει απαραίτητα έναν παγκόσμιο πόλεμο.

Αλλά ότι μια σειρά από κρίσεις μπορεί να δημιουργήσει συνθήκες στις οποίες η σύγκρουση θα γίνει σταδιακά όλο και πιο πιθανή.

Ο πόλεμος που ίσως δεν κηρύξει ποτέ κανείς Πόλεμος

Ίσως το μεγαλύτερο λάθος είναι να περιμένουμε ότι ένας Γ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος θα μοιάζει με τους προηγούμενους.

Ίσως να μην υπάρξει μια συγκεκριμένη ημερομηνία.

Ίσως να μην υπάρξει μια επίσημη κήρυξη πολέμου.

Ίσως να μην υπάρξει ένα μοναδικό γεγονός που θα σηματοδοτήσει την αρχή.

Η σύγκρουση μπορεί να εξελίσσεται ήδη μέσα από διαφορετικά μέτωπα.

Ένας πόλεμος στην Ευρώπη.

Μια ανοιχτή σύγκρουση στη Μέση Ανατολή.

Μια κρίση στον Ειρηνικό.

Κυβερνοεπιθέσεις εναντίον κρίσιμων υποδομών.

Οικονομικές κυρώσεις και εμπορικοί πόλεμοι.

Επιχειρήσεις παραπληροφόρησης.

Επιθέσεις σε δορυφόρους και συστήματα επικοινωνιών.

Και στο παρασκήνιο, ένα συνεχώς αυξανόμενο δίκτυο στρατιωτικής και τεχνολογικής συνεργασίας ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις.

Ο κόσμος δεν βρίσκεται σήμερα σε έναν παγκόσμιο πόλεμο με την κλασική έννοια του όρου.

Βρίσκεται όμως σε μια εποχή όπου οι γραμμές ανάμεσα στην ειρήνη και τη σύγκρουση γίνονται όλο και πιο θολές.

Οι κρίσεις δεν είναι πλέον απομονωμένες.

Η Ουκρανία επηρεάζει τη Μέση Ανατολή.

Η Μέση Ανατολή επηρεάζει τις στρατιωτικές δυνατότητες των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους.

Η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Κίνας επηρεάζει ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.

Η Βόρεια Κορέα, το Ιράν και η Ρωσία αποτελούν κρίκους σε μια αλυσίδα που συνδέει διαφορετικά μέτωπα.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, ίσως δεν είναι αν θα υπάρξει ένας Γ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.

Το ερώτημα είναι αν, όταν οι ιστορικοί του μέλλοντος κοιτάξουν πίσω σε αυτή την περίοδο, θα θεωρήσουν ότι η μεγάλη παγκόσμια σύγκρουση ξεκίνησε σε μία συγκεκριμένη ημέρα.

Ή αν θα διαπιστώσουν ότι άρχισε αθόρυβα, κομμάτι-κομμάτι, μέσα από πολέμους που στην αρχή όλοι θεωρούσαν περιφερειακούς.

Και ότι, μέχρι να ενωθούν όλα τα κομμάτια, ήταν ήδη πολύ αργά.

ΠόλεμοςΠόλεμοςΠόλεμοςΠόλεμος