Όταν η τεχνολογία τρέχει, ποιος κρατά το τιμόνι;

Γράφει η Ελένη Στρατή τεχνολογία

Διαβάζοντας αυτές τις ημέρες το βιβλίο του David Runciman «Πολιτική: Μια μικρή ιστορία», στάθηκα σε ένα κεφάλαιο που, απροσδόκητα, με έκανε να σκεφτώ πολύ περισσότερο την τεχνολογία παρά την πολιτική.

Ή, ίσως, το αντίθετο.

Με έκανε να σκεφτώ πόσο αδύνατο είναι πλέον να μιλήσουμε για τη μία χωρίς την άλλη.

Όπως επισημαίνει ο David Runciman, η τεχνολογία έχει τη δύναμη να κάνει την πολιτική να μοιάζει αναχρονιστική. Η ταχύτητα με την οποία αλλάζει ο τεχνολογικός κόσμος μπορεί να κάνει τις κυβερνήσεις να φαίνονται αργές και δυσκίνητες, ενώ οι μεγάλες ιδέες της τεχνολογικής βιομηχανίας συχνά μοιάζουν πολύ πιο τολμηρές από εκείνες της πολιτικής. Όμως η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί: τα μεγάλης κλίμακας προβλήματα της εποχής μας απαιτούν συλλογικές αποφάσεις, θεσμούς και πολιτική δράση.

Η σκέψη αυτή μου δημιούργησε μια σειρά από ερωτήματα.

Τι συμβαίνει στην πολιτική όταν η κοινωνία αλλάζει με ταχύτητα που οι πολιτικοί θεσμοί δυσκολεύονται να ακολουθήσουν;

Η τεχνολογία έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούμε, εργαζόμαστε, ενημερωνόμαστε και αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Η πληροφορία κινείται σχεδόν ακαριαία, οι αποστάσεις έχουν μικρύνει και άνθρωποι που σε άλλες εποχές δεν θα συναντιούνταν ποτέ μπορούν μέσα σε λίγα λεπτά να δημιουργήσουν κοινότητες, να οργανωθούν, να διεκδικήσουν, να διαφωνήσουν.

Η τεχνολογία έχει μάθει να κινείται γρήγορα. Η πολιτική, από τη φύση της, χρειάζεται χρόνο. Η τεχνολογία μπορεί να δημιουργήσει μια εφαρμογή μέσα σε λίγους μήνες. Η πολιτική χρειάζεται να συζητήσει, να διαπραγματευτεί, να νομοθετήσει, να ελέγξει, να λογοδοτήσει. 

Μπορεί να μοιάζει αργή. Μπορεί να μοιάζει δυσκίνητη. Μπορεί ακόμη και να μοιάζει ξεπερασμένη. Όμως ίσως αυτό που μοιάζει με αδυναμία να είναι, σε κάποιο βαθμό, και η δύναμή της. Γιατί η πολιτική δεν έχει ως αποστολή απλώς να κάνει τα πράγματα γρήγορα. Έχει να αποφασίσει ποια πράγματα αξίζει να γίνουν, για ποιους, με ποιο κόστος και με ποιους κανόνες.

Η τεχνολογία μπορεί να μας δώσει περισσότερες δυνατότητες. Δεν μπορεί να αποφασίσει ποια από αυτές θέλουμε ως κοινωνία. Μπορεί να μας συνδέσει. Δεν μπορεί να μας συμφιλιώσει. Μπορεί να κάνει τη γνώση προσβάσιμη. Δεν μπορεί να μας πει τι είναι σημαντικό να γνωρίζουμε. Μπορεί να προβλέψει, να υπολογίσει, να αυτοματοποιήσει. 

Αλλά κάποιος πρέπει να αποφασίσει τι πρέπει να αυτοματοποιηθεί και τι δεν πρέπει.Και αυτός ο «κάποιος», σε μια δημοκρατία, δεν μπορεί να είναι απλώς ο αλγόριθμος, η αγορά ή μια μικρή ομάδα ανθρώπων που διαθέτει τεχνολογική ισχύ.

Εδώ βρίσκεται ίσως και η μεγάλη παρεξήγηση της εποχής μας. Επειδή η τεχνολογία έχει αποδείξει ότι μπορεί να λύσει προβλήματα που κάποτε θεωρούσαμε άλυτα, αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι μπορεί να λύσει και προβλήματα που δεν είναι τεχνικά.Όμως η φτώχεια, η ανισότητα, η κλιματική αλλαγή, η παιδεία, η υγεία, η ασφάλεια, η κοινωνική συνοχή δεν είναι μόνο προβλήματα αποτελεσματικότητας. Είναι προβλήματα συλλογικών επιλογών. Και οι συλλογικές επιλογές είναι πολιτική.

Αυτό ήταν ίσως το σημείο που με έκανε να σταθώ περισσότερο.

Μήπως τελικά, όσο μεγαλύτερη γίνεται η τεχνολογική μας δύναμη, τόσο μεγαλύτερη γίνεται και η ανάγκη μας για πολιτική;

Χρειαζόμαστε πολιτικούς που να καταλαβαίνουν την τεχνολογία. Αλλά πρέπει να καταλάβουμε και εμείς ότι η τεχνολογία που δημιουργούμε δεν μπορεί να αντικαταστήσει την πολιτική. Γιατί το κράτος μπορεί να είναι αργό, αλλά έχει κάτι που καμία πλατφόρμα δεν έχει: δημοκρατική νομιμοποίηση.

Η πολιτική μπορεί να αποτυγχάνει. Και όταν αποτυγχάνει, είναι φυσικό οι πολίτες να απογοητεύονται. Όμως η απάντηση στην κακή πολιτική δεν είναι η κατάργηση της πολιτικής, είναι η βελτίωση της. Άλλωστε, μόνο η πολιτική μπορεί να διορθώσει την πολιτική.

Και υπάρχει ακόμη μια ενδιαφέρουσα αντίφαση.

Η τεχνολογία έχει κάνει την πολιτική πιο εύκολη από ποτέ ως προς τη συμμετοχή. Ένας άνθρωπος μπορεί να βρει ανθρώπους που σκέφτονται όπως εκείνος, να δημιουργήσει μια ομάδα, να οργανώσει μια καμπάνια, να ασκήσει πίεση, να ακουστεί.

Ποτέ ίσως δεν ήταν τόσο εύκολο να βρούμε τους «δικούς μας». Αλλά μήπως ακριβώς εκεί βρίσκεται ένας νέος κίνδυνος;

Οι νέες τεχνολογίες φέρνουν τους ανθρώπους κοντά και συγχρόνως τους διαχωρίζουν, περικλείοντάς τους σε διαδικτυακά κουτιά πολιτικών ανησυχιών.Μπορούμε πλέον να ζούμε μέσα σε έναν ψηφιακό κόσμο γεμάτο ανθρώπους που συμφωνούν μαζί μας. Να ακούμε καθημερινά τις ίδιες απόψεις. Να βλέπουμε τις ίδιες ειδήσεις. Να επιβεβαιώνουμε ο ένας τον άλλον.

Και τότε δημιουργείται ένα παράδοξο:

Μπορεί να είμαστε περισσότερο συνδεδεμένοι από ποτέ και ταυτόχρονα να καταλαβαίνουμε ο ένας τον άλλον λιγότερο από ποτέ.

Ίσως λοιπόν η μεγάλη πρόκληση της τεχνολογίας για τη δημοκρατία δεν είναι μόνο πώς θα χρησιμοποιήσουμε την τεχνητή νοημοσύνη, τα κοινωνικά δίκτυα ή τα νέα ψηφιακά εργαλεία.

Είναι αν θα καταφέρουμε να παραμείνουμε μια κοινωνία που μπορεί να διαφωνεί χωρίς να διαλύεται. Γιατί η δημοκρατία δεν χρειάζεται ανθρώπους που συμφωνούν.Χρειάζεται ανθρώπους που μπορούν να διαφωνούν και παρ’ όλα αυτά να συνεχίζουν να μοιράζονται έναν κοινό πολιτικό χώρο.

Και ίσως εδώ βρίσκεται η πραγματική αξία της πολιτικής.

Δεν είναι ότι μπορεί να μας απαλλάξει από τις διαφωνίες μας.

Είναι ότι μας προσφέρει έναν τρόπο να ζούμε μαζί παρά τις διαφωνίες μας.

Η τεχνολογία θα συνεχίσει να επιταχύνει. Θα αλλάξει την εργασία, την οικονομία, την ενημέρωση, την εκπαίδευση, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας.

Το ερώτημα όμως δεν είναι αν η πολιτική θα μπορέσει να γίνει τόσο γρήγορη όσο η τεχνολογία. Ίσως το σημαντικότερο ερώτημα είναι άλλο:

Θα μπορέσει η πολιτική να παραμείνει αρκετά ανθρώπινη ώστε να αποφασίζει πού αξίζει να πηγαίνουμε τόσο γρήγορα;

Γιατί η τεχνολογία μπορεί να μας δείξει τι είναι δυνατό αλλά μόνο η πολιτική μπορεί να μας βοηθήσει να αποφασίσουμε τι είναι επιθυμητό.